Aksaray’ın Vilayetlik Serüveni

Aksaray’ın bugüne yolculuğu binlerce yıl almıştır. Hasan Dağı’nın görkemli gölgesinde nice beyler, kahramanlar, sultanlar ve imparatorlar gelip geçmiştir.

Anadolu’nun en eski yerleşimlerinden biri olan Aşıklı Höyük, bu topraklara ilk can veren medeniyetlerden biridir. Obsidyenle çağ atlayan Aşıklı halkı, tarihin tozlu sayfalarına ilk beyin ameliyatını da yaparak adını yazdırmıştır. Hititler, Anadolu’nun ilk köklü medeniyetini oluştururken, Mezopotamya’dan gelen Asurlular koloniler kurarak ticareti örgütlemiştir. Daha sonra Persler bu topraklara egemen olmuş, Kapadokya bölgesini “Güzel Atlar Diyarı” olarak tarihe kazımışlardır. Kral Yolu’na hâkim olan bu bölge, Büyük İskender’in gelişiyle yeni bir döneme girmiştir.

Roma İmparatoru Claudius, Aksaray’a kolonilerini yerleştirerek Anadolu mozaiğine yeni bir kültür eklemiştir. Halk, dağları taşları oyarak kalıcı mabetler, barınaklar ve anıtlar yapmıştır.

1071 Malazgirt Zaferi’yle Anadolu’nun kapıları Selçuklulara açılmıştır. 1142’de II. Kılıçarslan, Aksaray’ı bir askeri üs hâline getirmiş, medreseler, zaviyeler ve kervansaraylar yaptırmıştır. Bugün Kılıçarslan Tepesi’ndeki türbesinde yatmaktadır.

Daha sonra Karamanoğlu Beyliği Aksaray’ı mamur etmiş, Osmanlı’ya karşı direniş göstermiştir. Fatih Sultan Mehmet’in Karamanoğulları Beyliği’ni ortadan kaldırmasıyla Aksaray Osmanlı egemenliğine girmiş, halkının bir kısmı İstanbul’a iskân edilmiştir. Kanuni Sultan Süleyman döneminde Aksaray Sancağı Konya’ya bağlanmış, 1861’de ise Mithat Paşa’nın fermanıyla Niğde’ye bağlanmıştır.

Aksaray’ın Vilayet Olma Mücadelesi

Osmanlı’nın son döneminde Anadolu işgal altına girmiş, Aksaray halkı vatan savunmasında kahramanca savaşmıştır. 13 Ekim 1920’de başlayan Kurtuluş Mücadelesi’nde Aksaray halkı büyük bir özveriyle yer almıştır. Meclis, Aksaray’ı vilayet yapmış ve ilk valisi Abdullah Sabri Karter olmuştur. 1923’e kadar görevde kalan Karter’den sonra Yusuf Ziya Günar, 1932’ye kadar Aksaray’ın gelişimi için çalışmıştır. Onun ardından görevi devralan Arif Hikmet Onat döneminde, 1933’te çıkarılan bir kanunla Aksaray ilçe statüsüne düşürülerek Niğde’ye bağlanmıştır. Bu durum halk arasında büyük üzüntü yaratmıştır.

Dönemin şairlerinden Murat Sukuti Efendi, bu durumu İsmet Paşa’ya hitaben şu dizelerle dile getirmiştir:

İstibdat devrinde pek çok idi bizim derdimiz,
Nuru cumhuriyetle murada erdi yurdumuz,
Nasıl kıymadan anın dibine balta vurdunuz,
Kesmek reva mı dikilen taze bir fidanı.

Aksaray, nüfus ve coğrafi konum açısından birçok vilayetten büyük olmasına rağmen, ilçe olarak kalmaya devam etmiştir. Yıllar boyunca Aksaraylı siyasetçiler, gazeteciler ve halk vilayet olma mücadelesini sürdürmüştür. 1964’te Niğde Milletvekili Oğuz Demir Tüzün, Aksaray’ın tekrar vilayet olması için kanun teklifi vermiş, ancak bu teklif reddedilmiştir. 1971’de yapılan ikinci girişim de sonuçsuz kalmıştır.

1987 seçimlerinde meclise giren Aksaraylı milletvekilleri Raşit Daldal ve Mahmut Öztürk, Aksaray’ın il olması için yoğun çaba harcamıştır. Dönemin Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı Mehmet Altınsoy’un desteğiyle bu konu yeniden gündeme gelmiştir. 1989’da Başbakan Turgut Özal, Aksaray’ı ziyaret ettiğinde eski vilayet binalarını görünce buranın önceden il olduğunu öğrenmiş ve “İktidar olursak Aksaray’ı yeniden il yapalım” sözünü vermiştir.

Böylece 15 Haziran 1989’da çıkarılan 3578 sayılı kanunla Aksaray, 56 yıl sonra tekrar vilayet olmuştur. Türkiye Cumhuriyeti’nin 68. ili olarak hak ettiği statüye kavuşan Aksaray, gelişim sürecine hızla devam etmiştir. 15 Ağustos 1989’da Rıdvan Yenişen Aksaray Valisi olarak göreve başlamıştır. Bu tarihi günlerde, dönemin Başbakanı Özal, İçişleri Bakanı Abdulkadir Aksu ve Mehmet Altınsoy Aksaray’a gelerek bu büyük sevinci halkla paylaşmıştır.

Bugün Aksaray, sanayisi, tarımı ve turizmiyle gelişerek Türkiye’nin önemli şehirlerinden biri olma yolunda emin adımlarla ilerlemektedir. Aksaray’ın vilayet olma sürecine katkı sağlayan tüm kahramanlara minnetle…